دردهای کمر و گردن، یکی از شایع‌ترین مشکلات سیستم اسکلتی و عضلانی به شمار میآیند. برخلاف تصور رایج مردم، این قبیل دردها همواره منشا عصبی ندارند. در واقع، عواملی مانند گرفتگی و اسپاسم عضلات، مشکلات مفصلی، التهاب بافت‌های اطراف ستون فقرات و حتی الگوهای نادرست حرکتی میتوانند در ایجاد یا تشدید این دردها نقش داشته باشند. با وجود این، زمانی که درد به دست یا پا انتشار پیدا می‌کند یا با علائمی مانند بی‌حسی، گزگز، ضعف عضلانی و تغییر در نحوه راه رفتن همراه میشود، باید به طور دقیق و تخصصی ارزیابی شود. این علائم ممکن است نشان‌دهنده تحریک یا فشار بر ریشه‌های عصبی و نخاع باشند. مشکلی که در برخی موارد با بیماری‌هایی مانند دیسک کمر ارتباط دارد.
آناتومی ستون فقرات، نخاع و ریشه‌های عصبی
آنچه در این مقاله می خوانیم
ارتباط ستون فقرات و سیستم عصبی
ستون فقرات فقط یک ساختار برای حفظ حالت بدن و تحمل وزن نیست. در واقع، ستون فقرات از نخاع و شبکه‌ای گسترده از ریشه‌های عصبی هم محافظت می‌کند. نخاع درون کانال نخاعی قرار دارد و مجموعه‌ای از ریشه‌های عصبی از بخش‌های مختلف آن خارج میشوند. این ریشه‌ها پس از عبور از مسیرهای خروجی ستون فقرات، به سمت اندام‌های مختلف حرکت میکنند. و پیام‌های حسی و حرکتی را منتقل می‌نمایند. به همین دلیل، مشکلات ستون فقرات، از جمله دیسک کمر، در برخی شرایط علاوه بر ایجاد درد موضعی، علائم عصبی هم ایجاد میکنند.
به زبان ساده، نخاع و ریشه‌های عصبی در مجاورت مستقیم مهره‌ها، دیسک‌ها و مفاصل ستون فقرات قرار دارند. در بعضی شرایط، تغییراتی مثل بیرون زدگی دیسک کمر، تنگ شدن مسیر خروج عصب یا کاهش فضای کانال نخاعی، فشار یا تحریک عصبی ایجاد میکنند. نتیجه این فشار همیشه محدود به محل درد نیست. برای مثال، درگیری یک ریشه عصبی در ناحیه کمر ممکن است درد، گزگز یا بی‌حسی را در پا به وجود بیاورد. درگیری ریشه عصبی گردنی هم گاهی به شانه، بازو یا انگشتان دست منتقل میشود. بنابراین، محل احساس علامت، همیشه با محل ایجاد مشکل یکسان نیست. به همین خاطر، بررسی مسیر انتشار درد و سایر علائم عصبی در معاینه پزشکی حائز اهمیت است.
مسیر درد سیاتیک در پا
دیسک کمر و علائم درگیری ریشه عصبی
دیسک کمر زمانی قابل توجه میشود که یافته‌های مربوط به دیسک با علائم بالینی بیمار ارتباط داشته باشند. در این راستا، یکی از الگوهای شناخته شده، دردی است که از ناحیه کمر یا باسن به سمت ران و ساق پا انتشار پیدا می‌کند. این درد گاهی توسط بیماران به صورت تیرکشنده، سوزشی یا برق‌آسا توصیف میشود.
گزگز و بی‌حسی پا نیز از علائم مهم درگیری ریشه عصبی در دیسک کمر محسوب میشوند. توجه داشته باشید که محل بی‌حسی و مسیر انتشار آن در تشخیص سطح احتمالی درگیری اهمیت دارد. ضعف عضلانی هم علامت مهم دیگری است که باید به آن توجه شود. بیمار ممکن است هنگام بالا آوردن یا ایستادن روی پنجه پا یا بالا رفتن از پله‌ها دچار مشکل شود. یکی از نشانههای قابل بررسی، دشواری در راه رفتن روی پاشنه یا پنجه است. این وضعیت در معاینه عصبی بررسی میشود و اطلاعاتی درباره عملکرد برخی گروه‌های عضلانی و ریشه‌های عصبی در اختیار پزشک قرار می‌دهد.
در برخی موارد، علائم دیسک کمر فعالیت‌های روزمره را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به این ترتیب که نشستن طولانی مدت، ایستادن، راه رفتن، رانندگی، بالا رفتن از پله یا انجام فعالیت‌های شغلی ممکن است برای بیمار دشوار شود. علاوه بر این، شدت محدودیت عملکرد هم بخشی از ارزیابی پزشکی است. نکته مهم این است که مشاهده بیرون‌زدگی یا تغییرات دیسک درMRI، به تنهایی نمیتواند علت درد را مشخص کند. در بسیاری از افراد، ممکن است تغییرات دیسک بدون علامت باشد. به همین دلیل، پزشک تصویر MRI را در کنار شرح حال، علائم و نتیجه معاینه عصبی بررسی می‌کند.
ام‌آر‌آی ستون فقرات
دیسک گردن و علائم دست
در صورت ایجاد فشار یا تحریک ریشه‌های عصبی، دیسک گردن میتواند علائم مختلفی در دست و اندام فوقانی به وجود آورد. درد ممکن است از گردن شروع شود و سپس، به شانه، بازو، ساعد یا دست انتشار پیدا نماید. هر ریشه عصبی، محدوده حسی و حرکتی مشخصی را پوشش می‌دهد. گزگز انگشتان، بی‌حسی دست و احساس سوزن‌سوزن شدن از علائم شایع درگیری عصبی هستند. برخی بیماران دچار ضعف در دستها هم میشوند. این ضعف هنگام گرفتن اشیا یا باز کردن درِ بطری بیشتر مشخص میشود. در این شرایط، کار با ابزار و انجام حرکات ظریف دست دشوارتر خواهد شد.
دشواری در نگه داشتن اشیا هم موضوع قابل اهمیتی است. برای مثال، افتادن مکرر وسایل از دست یا کاهش قدرت گرفتن اجسام، در صورت همراهی با سایر علائم عصبی، نیازمند بررسی دقیق‌تر توسط متخصص است. اگرچه این علائم میتوانند دلایل مختلفی داشته باشند و نسبت دادن مستقیم آن‌ها به دیسک گردن بدون معاینه و بررسی دقیق درست نیست. در برخی بیماران، علائم فقط در یک دست دیده میشوند. در برخی دیگر، درد یا اختلال حسی در مسیر مشخصی از بازو و انگشتان وجود دارد. در این موارد پزشک با بررسی قدرت عضلات، حس و رفلکس‌ها، الگوی درگیری عصبی را ارزیابی می‌کند.
تنگی کانال نخاعی و محدودیت راهرفتن
تنگی کانال نخاعی به کمترشدن فضای موجود برای ساختارهای عصبی در کانال نخاعی گفته میشود. این وضعیت بیشتر در سنین بالاتر و در ارتباط با تغییرات فرسایشی ستون فقرات دیده میشود، هرچند عوامل دیگری هم در ایجاد آن نقش دارند. یکی از علائم مهم که باید به آن توجه شود درد یا احساس سنگینی در پاها هنگام ایستادن یا راه رفتن است. ممکن است بیمار پس از طی مسافتی مشخص، به دلیل درد، بی‌حسی، ضعف یا سنگینی پاها مجبور به توقف شود. با پیشرفت علائم، مسافت قابل تحمل برای راهرفتن کمتر میشود و فعالیت‌هایی مانند خرید، پیاده‌روی یا ایستادن طولانی دشوارتر خواهند شد. همچنین، بی‌حسی پا و ضعف عضلات در برخی بیماران دیده میشود.
در برخی بیماران، نشستن یا خم شدن به جلو با کاهش علائم همراه است. این الگو نکته مهمی در ارزیابی بالینی به شمار میرود، اما به تنهایی نمیتواند تشخیص تنگی کانال نخاعی را ثابت کند. چرا که ممکن است وضعیت بدن، شرایط مفاصل و عوامل دیگری بر شدت علائم اثر بگذارند. کاهش واضح توانایی راهرفتن، به خصوص زمانی که با بی‌حسی یا ضعف همراه باشد، نکته مهمی است و باید مورد بررسی قرار گیرد.
علائم احتمالی فشار بر نخاع گردنی
وقتی در ناحیه گردن به نخاع فشار وارد میشود، علائم آن با نشانههای ناشی از فشار بر یک ریشه عصبی متفاوت است. اختلال در حرکات ظریف دست یکی از موارد قابل توجه در این زمینه است. ممکن است بیمار در بستن دکمه لباس، نوشتن، کار با وسایل کوچک یا انجام حرکات دقیق دست دچار مشکل شود. افتادن مکرر اشیا از دست، اختلال تعادل، تغییر الگوی راه رفتن و احساس ضعف در اندامها هم در برخی بیماران مشاهده میشود. گاهی علائم در هر دو دست یا پا ظاهر میشوند. بیماری بر اساس مجموعه‌ای از اطلاعات شامل شرح حال، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری تشخیص داده میشود.
نقش معاینه عصبی و MRI
معاینه عصبی یکی از مهم‌ترین بخش‌های ارزیابی بیمارانی است که با درد ستون فقرات یا علائم عصبی در اندامها مراجعه میکنند. در این موارد، ابتدا پزشک شرح حال دقیقی از شروع درد، محل انتشار آن، مدت علائم، عوامل تشدیدکننده و محدودیت‌های ایجاد شده به دست میآورد. سپس، قدرت عضلات در گروه‌های مختلف عضلانی بررسی میشود. وضعیت حس پوستی، رفلکس‌های تاندونی، تعادل و نحوه راه رفتن هم از دیگر مواردی هستند که مورد ارزیابی قرار میگیرند.
علاوه بر این، MRI اطلاعات دقیقی درباره دیسک‌ها، کانال نخاعی، نخاع، ریشه‌های عصبی و بافت‌های اطراف ارائه می‌دهد. با این حال،MRI به تنهایی مشخص نمی‌کند که کدام یافته عامل اصلی علائم بیمار است. به همین دلیل، نتیجه MRI باید با علائم و یافته‌های معاینه تطبیق داده شود. این تطبیق، اساس تصمیم‌گیری درست درباره ادامه روند درمان است. در نهایت، در بررسی بیماری‌های ستون فقرات در شیراز هم تفسیر MRI باید در کنار شرح حال و معاینه عصبی و متناسب با شرایط هر بیمار انجام شود.
آیا مراجعه به جراح ستون فقرات به معنی جراحی است؟
خیر. مراجعه به جراح ستون فقرات به معنی قطعی بودن نیاز به جراحی دیسک کمر یا گردن نیست. در بسیاری از بیماران، اولویت با درمان‌های غیرجراحی متناسب با شرایط فرد است. این درمان‌ها بر اساس علت احتمالی علائم، شدت درد، وجود یا نبود ضعف عصبی، وضعیت عملکرد بیمار و یافته‌های تصویربرداری انتخاب میشوند. روش‌های غیرجراحی میتواند شامل اصلاح فعالیت‌ها، داروهای مناسب و فیزیوتراپی باشد. انتخاب روش درمان مناسب به شرایط هر بیمار بستگی دارد و نمیتوان برای همه افراد یک نسخه واحد پیچید. وجود ضعف رو به افزایش، فشار قابل توجه بر ساختارهای عصبی، علائم پایدار یا برخی شرایط خاص، از عواملی هستند که در تصمیم‌گیری برای جراحی نقش دارند.
چه زمانی ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری دارد؟
هر نوع درد کمر یا گردن نیازمند مراجعه فوری به جراح ستون فقرات نیست و نمیتوان سریع آن را به دیسک کمر و گردن نسبت داد. به طور کلی، ضعف پیشرونده در دست یا پا، اختلال عملکرد در اندامها، درد شدید و ناتوان‌کننده که ادامه پیدا می‌کند، کاهش قابل توجه توانایی راهرفتن و علائم مهم عصبی از جمله موارد قابل توجه هستند. همچنین، تغییرات واضح در تعادل یا راهرفتن و اختلالات جدید حرکات ظریف دست هم باید جدی گرفته شوند.
در صورت وجود چنین علائمی، مراجعه به پزشکی که در زمینه بیماری‌های مغز، نخاع و ستون فقرات تخصص دارد، برای بررسی دقیق‌تر توصیه میشود. ارزیابی توسط متخصص، به تشخیص علت علائم و تعیین مسیر مناسب درمان کمک می‌کند. دکتر نوید فرزین ، متخصص و جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات در شیراز، بیماران دارای مشکلات مغز، نخاع، دیسک و ستون فقرات را براساس شرح حال، معاینه عصبی و یافته‌های تصویربرداری ارزیابی می‌کند.
جمع‌بندی
همه دردهای کمر و گردن ریشه عصبی ندارند. انتشار درد به دست یا پا، بی‌حسی، گزگز، ضعف، اختلال تعادل و کاهش توانایی راه رفتن از علائمی هستند که به بررسی تخصصی نیاز دارند. تشخیص صحیح دیسک کمر، دیسک گردن و تنگی کانال نخاعی، بر پایه ارتباط میان علائم بیمار، معاینه عصبی و یافته‌های MRI انجام میشود. به یاد داشته باشید که مشاهده تغییرات تصویربرداری برای تعیین علت درد کافی نیست. همچنین، ارزیابی تخصصی هم به معنای جراحی نیست و در بسیاری از بیماران، ابتدا گزینه‌های غیرجراحی بررسی میشوند.